ఉరవకొండ సెప్టెంబర్ 7:
రుణగ్రహీత బాకీ పడ్డాడనే నెపంతో, ఎలాంటి ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వకుండా పూచీకత్తుదారు వ్యక్తిగత డిపాజిట్లను బ్యాంకులు ఏకపక్షంగా నిలిపివేయడం పూర్తిగా చట్టవిరుద్ధమని న్యాయ నిపుణులు స్పష్టం చేస్తున్నారు. బ్యాంకులు తమ ప్రామాణిక పత్రాలలో ఉండే ముద్రిత ఏకపక్ష నిబంధనలను ఆసరాగా చేసుకుని వ్యవహరించినప్పటికీ, అవి దేశ కాలపరిమితి చట్టాన్ని దాటిపోలేవని సర్వోన్నత న్యాయస్థానం తీర్పులు తేల్చిచెప్పాయని వారు గుర్తుచేస్తున్నారు.
ఘటన నేపథ్యం:
సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్య తరహా పరిశ్రమల రంగానికి చెందిన ఒక చిన్న తరహా పరిశ్రమ 2014లో రుణం పొంది, 2015 నాటికి అది నిరర్థక ఆస్తిగా మారింది. సదరు రుణానికి పూచీకత్తుదారుగా వ్యవహరించిన వ్యక్తి 2015 తర్వాత ఎలాంటి రుణ పునరుద్ధరణ లేదా బాకీ అంగీకార పత్రాలపై సంతకం చేయలేదు. బ్యాంక్ అధికారులు కేవలం ప్రధాన రుణగ్రహీత వద్ద మాత్రమే పునరుద్ధరణ సంతకాలు తీసుకుంటూ వచ్చారు. అయితే, దాదాపు పదేళ్ల తర్వాత ఎలాంటి ముందస్తు డిమాండ్ నోటీసు లేకుండా, బ్యాంక్ అధికారులు పూచీకత్తుదారు ఖాతాలోని డిపాజిట్లను నిలిపివేయడం తీవ్ర కలకలం రేపింది.
చట్టపరమైన పరిమితులు – న్యాయ నిపుణుల విశ్లేషణ:
భారత కాలపరిమితి చట్టం, 1963 సెక్షన్ 20(2) ప్రకారం, రుణగ్రహీత మాత్రమే సంతకం చేసిన పునరుద్ధరణ పత్రాలు పూచీకత్తుదారుకు వర్తించవు. పూచీకత్తుదారుపై చర్యలు తీసుకోవడానికి చట్టప్రకారం ఉండే 3 సంవత్సరాల కాలపరిమితి ఎప్పుడో ముగిసిపోయింది. కాలపరిమితి తీరిపోయిన బాకీల కోసం నోటీసు లేకుండా నిధులను నిలిపివేయడం భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ మార్గదర్శకాలకు, సహజ న్యాయ సూత్రాలకు విరుద్ధం.
ప్రామాణిక ఒప్పంద షరతులపై సర్వోన్నత న్యాయస్థానం తీర్పులు:
బ్యాంకులు ఉపయోగించే అచ్చువేసిన ప్రామాణిక ఒప్పంద నిబంధనలు చెల్లవని తెలిపే కీలక సర్వోన్నత న్యాయస్థాన తీర్పులను న్యాయకోవిదులు ఈ సందర్భంగా ప్రస్తావించారు:
సిండికేట్ బ్యాంక్ వర్సెస్ విజయ్ కుమార్ (1992): బ్యాంకర్ల తాకట్టు హక్కు చట్టబద్ధమైన కాలపరిమితికి అతీతం కాదని, ఒప్పందంలోని ఏకపక్ష నిబంధనలతో కాలపరిమితి దాటిన బాకీలను వసూలు చేయలేరని తేల్చింది.
ఇండియన్ బ్యాంక్ వర్సెస్ సత్యం ఫైబర్స్ (1996): ఏకపక్షంగా రూపొందించిన ఒప్పంద పత్రాలు సహజ న్యాయ సూత్రాలకు విరుద్ధంగా ఉంటే చెల్లుబాటు కావు. పూచీకత్తుదారుకు ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వకుండా చర్యలు తీసుకోవడం అక్రమం.
సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ రవీంద్ర (2002): ముందస్తుగా అచ్చువేసిన నిబంధనల ఆధారంగా బ్యాంకులు ఖాతాదారులు లేదా పూచీకత్తుదారులపై ఏకపక్ష నిర్ణయాలు రుద్దకూడదని సర్వోన్నత న్యాయస్థాన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం స్పష్టం చేసింది.
కాలపరిమితి తీరిపోయిన బాకీల విషయంలో బ్యాంకుల ఏకపక్ష వైఖరిని నిరసిస్తూ, బాధితులు న్యాయస్థానాలను లేదా బ్యాంకింగ్ లోక్‌పాల్‌ను ఆశ్రయించవచ్చని న్యాయ నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.