సీఈసీ కుర్చీ ఖాళీ అయితే..? జ్ఞానేశ్ కుమార్‌పై రాజీనామా, తొలగింపు, కేసు, అప్రూవర్‌ అంశాలపై చర్చ

ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేశ్ కుమార్

 సీఈసీ కుర్చీ ఖాళీ అయితే..?

రాజీనామా నుంచి తొలగింపు వరకు.. చట్టం ఏం చెబుతోంది?

జ్ఞానేశ్ కుమార్ భవితవ్యంపై నాలుగు కీలక ప్రశ్నలు

న్యూఢిల్లీ, సెప్టెంబర్ 28: భారత ఎన్నికల సంఘం పనితీరు, దాని స్వతంత్రతపై రాజకీయ దుమారం కొనసాగుతున్న నేపథ్యంలో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ (సీఈసీ) జ్ఞానేశ్ కుమార్ భవితవ్యంపై చర్చకు ప్రాధాన్యం ఏర్పడింది. ఎన్నికల సంఘంలోని అంతర్గత విభేదాలపై వచ్చిన వార్తల నేపథ్యంలో ప్రతిపక్ష నేతలు సీఈసీ రాజీనామా చేయాలని డిమాండ్ చేస్తున్నారు. లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నేత రాహుల్ గాంధీ సెప్టెంబర్ 24న జ్ఞానేశ్ కుమార్ రాజీనామా చేసి ‘అప్రూవర్‌’గా మారాలని సూచించారు. అయితే ఈ వ్యాఖ్యలు రాజకీయ ఆరోపణల నేపథ్యంలో వచ్చినవే; జ్ఞానేశ్ కుమార్‌పై నేరం రుజువైందని దీనర్థం కాదు.

ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో సీఈసీ రాజీనామా చేస్తే ఏం జరుగుతుంది? ఆయన్ను ఎలా తొలగించవచ్చు? కేసు పెట్టే అవకాశం ఉందా? అప్రూవర్‌గా మారడం అంటే ఏమిటి? అనే నాలుగు ప్రశ్నలు చర్చలోకి వచ్చాయి.

ప్రస్తుత 2023 ఎన్నికల కమిషనర్ల చట్టంలోని సెక్షన్ 11 ప్రకారం సీఈసీ లేదా ఎన్నికల కమిషనర్ తన రాజీనామాను రాష్ట్రపతికి లిఖితపూర్వకంగా సమర్పించవచ్చు. సీఈసీ రాజీనామాతో పదవి ఖాళీ అయితే, ఆ స్థానానికి కొత్త నియామకం చట్టంలో పేర్కొన్న ప్రక్రియ ప్రకారం జరుగుతుంది. ప్రస్తుతం ఉన్న ఎన్నికల కమిషనర్‌ను సీఈసీగా ఆటోమేటిక్‌గా నియమించాలనే నిబంధన లేదు.

జ్ఞానేశ్ కుమార్ 2025 ఫిబ్రవరి 19న దేశ 26వ సీఈసీగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన పదవీకాలం 2029 జనవరి 26 వరకు కొనసాగాల్సి ఉంది. ప్రస్తుతం ఎన్నికల సంఘంలో సుఖ్‌బీర్ సింగ్ సంధు, వివేక్ జోషి ఎన్నికల కమిషనర్లుగా ఉన్నారు.

సీఈసీని సాధారణ ప్రభుత్వ ఉత్తర్వుతో తొలగించే అవకాశం లేదు. చట్టంలోని సెక్షన్ 11 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే సీఈసీని తొలగించాలి. అంటే పార్లమెంటరీ ప్రక్రియ, నిర్దిష్ట రాజ్యాంగపరమైన ప్రమాణాలు కీలకం. ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల తొలగింపుకు సీఈసీ సిఫారసు అవసరం.

ఇక్కడ 2023 చట్టంలోని సెక్షన్ 16 కీలకం. అధికారిక విధులు నిర్వర్తించే క్రమంలో చేసిన చర్యలు, మాటలు లేదా నిర్ణయాలకు సంబంధించి సీఈసీ, ఎన్నికల కమిషనర్లపై సివిల్ లేదా క్రిమినల్ చర్యలను కోర్టు స్వీకరించకూడదని ఈ సెక్షన్ చెబుతోంది.

అయితే ఈ రక్షణ రాజ్యాంగబద్ధతపై సుప్రీంకోర్టులో సవాలు కొనసాగుతోంది. 2026 జనవరి 13న సుప్రీంకోర్టు కేంద్ర ప్రభుత్వం, ఎన్నికల సంఘానికి నోటీసులు జారీ చేసింది. అయితే ఆ సమయంలో సెక్షన్ 16పై స్టే ఇవ్వలేదు. కాబట్టి ఈ అంశంపై తుది న్యాయస్థాన నిర్ణయం కీలకం.

అప్రూవర్’ అంటే కేసులో తనకు తెలిసిన నేరానికి సంబంధించిన సమాచారాన్ని వెల్లడిస్తూ, నిర్దిష్ట చట్టపరమైన ప్రక్రియలో ప్రాసిక్యూషన్‌కు సాక్షిగా మారే వ్యక్తి. అయితే ఒక వ్యక్తి కేవలం రాజకీయ నాయకుడు సూచించినంత మాత్రాన అప్రూవర్‌గా మారరు. అందుకు సంబంధిత క్రిమినల్ కేసు, దర్యాప్తు, కోర్టు ప్రక్రియలో చట్టపరమైన చర్యలు అవసరం.

రాహుల్ గాంధీ ఇటీవల జ్ఞానేశ్ కుమార్‌ను ‘అప్రూవర్‌గా మారాలి’ అని కోరారు. ఆయన వ్యాఖ్యలు ప్రస్తుతం రాజకీయ చర్చలో భాగంగా ఉన్నాయి.

అప్రూవర్ వాంగ్మూలాన్ని కోర్టు స్వయంచాలకంగా నిజమని అంగీకరించదు. సహచర నిందితుడి సాక్ష్యాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, అవసరమైన సందర్భాల్లో ఇతర ఆధారాలతో ధ్రువీకరణ అంశాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది. సుప్రీంకోర్టు గత తీర్పుల్లోనూ ఈ జాగ్రత్త సూత్రాన్ని వివరించింది.

ప్రస్తుతం జ్ఞానేశ్ కుమార్ సీఈసీగా కొనసాగుతున్నారు. ఆయనపై వచ్చిన రాజకీయ ఆరోపణలు, ఎన్నికల సంఘం అంతర్గత వ్యవహారాలపై వచ్చిన వార్తలు, సీఈసీకి ఉన్న చట్టపరమైన రక్షణ వంటి అంశాలు న్యాయ, రాజకీయ వర్గాల్లో చర్చకు దారితీశాయి. అయితే ఆరోపణలు, రాజకీయ విమర్శలు, చట్టపరంగా రుజువైన విషయాలను వేర్వేరుగా చూడాల్సి ఉంటుంది. ఎన్నికల సంఘంపై ప్రజల విశ్వాసానికి స్వతంత్రత, పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం కీలక అంశాలుగా కొనసాగుతున్నాయి.