శ్రీమహా నందీశ్వరుడు, జగన్మాత కామేశ్వరీ దేవి కొలువై ఉన్న పరమ పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రం మహానంది. "నందీశ్వర నమస్తుభ్యం సాంబానందప్రదాయకం" అంటూ భక్తులు నిత్యం స్మరించే ఈ క్షేత్రం, ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటైన శ్రీశైల మహాక్షేత్రానికి జంట ఆలయంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ రెండు ఆలయాలూ భౌతికంగా పక్కపక్కనే లేవు; నంద్యాల జిల్లాలోని నల్లమల అడవులలో ఒకదానికొకటి సుమారు 175 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంటాయి. శ్రీశైల మల్లికార్జునుడు కొండపైన వెలిస్తే, మహానందీశ్వరుడు దిగువన నంద్యాల సమీపంలో కొలువై ఉన్నాడు. అయినప్పటికీ, శివయ్య ఆయన వాహనమైన నంది విడదీయరాని బంధం వల్లనేమో, శ్రీశైలం అనగానే మహానంది, మహానంది అనగానే శ్రీశైలం భక్తుల మనోఫలకంపై సాక్షాత్కరిస్తాయి. ఒకసారి నందికి తన పేరుతో ఒక దివ్య శివక్షేత్రం ఏర్పడాలని కోరిక కలగడం వల్లే, సుమారు 1500 సంవత్సరాల క్రితం ఈ 'మహానంది' క్షేత్రం ఆవిర్భవించిందని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.
నంద్యాల నుండి మహానందికి ప్రయాణిస్తుంటే దారిపొడవునా పచ్చని అరటితోటలు, చుట్టూ అలముకున్న నల్లమల అడవులు, సెలయేర్ల గలగలలు భక్తులకు ఆహ్లాదాన్ని, ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతతను కలిగిస్తాయి. ఆలయ సమీపానికి రాగానే, నల్లరాతితో మలచిన ఒక పెద్ద నంది విగ్రహం నేరుగా ఆలయంలోని పరమశివుడిని దర్శిస్తున్నట్లుగా మనకు స్వాగతం పలుకుతుంది. ఎత్తైన రాజగోపురం, పవిత్ర కోనేరులు, వాటి వెనుక ప్రకృతి రమణీయతను పంచే కొండలు భక్తులను పరవశింపజేస్తాయి.
ఈ క్షేత్ర స్థలపురాణం ప్రకారం, పూర్వం నందన మహారాజు గోశాలలోని 'కపిల' అనే ఆవు రోజూ అడవిలోని ఒక పుట్టపై తన క్షీరాన్ని కురిపించేది. ఇది గమనించిన గోపాలకుడు ఒకరోజు చాటుగా వచ్చి చూడగా, అతనిని చూసి భయపడిన ఆవు తొట్రుపాటుతో కదిలింది. ఆ సమయంలో ఆవు గిట్ట పుట్టపై పడటంతో పుట్ట కొద్దిగా చీలి, గిట్ట ముద్ర పడింది. ఆ పుట్టలో ఉండి క్షీరాన్ని స్వీకరిస్తున్న శివయ్య, అక్కడే స్వయంభూ లింగంగా వెలిశాడు. నేటికీ ఇక్కడి చిన్న శివలింగంపై ఆవు గిట్టల ముద్రలను మనం దర్శించవచ్చు. ప్రతిరోజూ ఉదయం, సాయంత్రం 6:00 నుండి 6:30 వరకు జరిగే మహామంగళహారతి సమయంలో స్వామివారిని అలంకారాలు లేని 'నిజరూపం' లో (పుట్ట ఆకారంలో) దర్శించుకోవచ్చు. ఆ తర్వాత స్వామివారిని రజత నాగాభరణంతో, పుష్పాలతో అలంకరిస్తారు.
గర్భాలయంలోని శివలింగం కింద నుండి నిరంతరం ఐదు జలధారలు ఉద్భవిస్తూ ఉంటాయి. భక్తులు స్పర్శ దర్శనం చేసుకునే సమయంలో శివలింగాన్ని తాకితే చేతులకు ఆ తడి తగులుతుంది. ఆలయ ప్రాకారంలో బ్రహ్మ గుండం, విష్ణు గుండం అనే పుష్కరిణులు ఉండగా, లోపలి ప్రాకారంలో అత్యంత పవిత్రమైన 'రుద్ర గుండం' ఉంది. గర్భాలయం నుండి వచ్చే ఐదు జలధారలు అంతర్వాహినిగా సాగి, నంది ముఖం ద్వారా ఈ రుద్ర గుండంలోకి నిరంతరం ప్రవహిస్తాయి. ఈ కోనేటి నీరు ఎంత స్వచ్ఛంగా ఉంటుందంటే, అందులో చిన్న గుండుసూది పడినా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ నీటి ఉష్ణోగ్రత కాలానుగుణంగా మారుతూ, ఎండాకాలంలో చల్లగా, చలికాలంలో గోరువెచ్చగా ఉండటం భగవంతుని లీల. ఏడాది పొడవునా ఈ కోనేరు సరిగ్గా ఐదు అడుగుల లోతులోనే ఉంటుంది.
కోనేటి మధ్యలో వసంత మండపం, అందులో ఐదు శివలింగాలు ఉన్నాయి. రుద్ర గుండం నుండి ప్రవహించే నీరు రాజగోపురం వెలుపల ఉన్న బ్రహ్మ, విష్ణు గుండాల్లోకి చేరి, అక్కడి నుండి బయటకు వెళుతుంది. ఈ పవిత్ర జలాలు నేటికీ దాదాపు 10,000 ఎకరాల సాగుభూమికి ఆధారంగా నిలుస్తున్నాయి. ఉదయం 5:30 నుండి రాత్రి 9:00 గంటల వరకు భక్తులకు లార్డ్ మహానందీశ్వరుని దర్శనం లభిస్తుంది. స్వామివారి దర్శనానంతరం కామేశ్వరీ అమ్మవారి సన్నిధిని, ఆపై శ్వేత వర్ణ పాలరాతి విగ్రహాలతో అలరారే క్షేత్రపాలకుడైన కోదండరామస్వామి ఆలయాన్ని దర్శించుకోవచ్చు. ఇక్కడే పంచపాండవులు ప్రతిష్టించిన ఐదు శివలింగాలు, నవగ్రహాలు, రాహుకేతు పూజల కొరకు ప్రత్యేక మండపం ఉన్నాయి.
మహానంది చుట్టూ 15 కిలోమీటర్ల పరిధిలో వెలిసిన తొమ్మిది శివాలయాలను 'నవనందులు' అంటారు. వాటిలో మొదటిది మహానంది కాగా, మిగిలిన ఎనిమిది నందుల విశేషాలు ఇవే:
రెండవదైన 'వినాయక నంది' ఆలయ ప్రాకారంలోనే ఉంది, దీనిని సాక్షాత్తు గణపతి ప్రతిష్టించాడని ప్రతీతి. ఆలయానికి అర కిలోమీటరు దూరంలో వినత పుత్రుడైన గరుత్మంతుడు తపస్సు చేసి ప్రతిష్టించిన 'గరుడ నంది' ఉంది. అక్కడ నుండి 11 కిలోమీటర్ల దూరంలో సూర్యభగవానుడు ప్రతిష్టించిన 'సూర్య నంది' (అమ్మవారు గౌరీ పరమేశ్వరి) క్షేత్రం ఉంది. నంద్యాల పట్టణంలో చామకాలువ ఒడ్డున బ్రహ్మదేవుని కోరికపై వెలిసిన 'ప్రథమ నంది' (కేదారేశ్వర లింగం) ఉంది. నంద్యాల బస్టాండ్ సమీపంలోని రామాలయ ముఖమండపంలో 'నాగ నంది' కొలువై ఉండగా, ఆత్మకూరు బస్టాండ్ సమీపంలో చంద్రుడు ప్రతిష్టించిన 'సోమ నంది' (అమ్మవారు సోమేశ్వరి) ఉంది. నంద్యాలకు 14 కిలోమీటర్ల దూరంలో కడమ కాల్వ గ్రామంలో 'శివ నంది' (రుద్ర నందీశ్వరుడు) వెలిశాడు. చివరిగా, శివనందికి 3 కిలోమీటర్ల దూరంలో తెలుగుగంగ కాల్వ సమీపంలో ప్రకృతి అందాల మధ్య 'విష్ణు నంది' (కృష్ణ నంది, అమ్మవారు భవానీ మాత) కొలువై ఉంది.
కార్తీక పౌర్ణమి నాడు మరియు ఇతర పవిత్ర దినాల్లో భక్తులు ఒకేరోజు సూర్యోదయం నుండి సూర్యాస్తమయం లోపు ఈ నవనందులను పాదయాత్రగా దర్శించుకుని 'నంది మండలం' ప్రదక్షిణ పూర్తి చేస్తారు. భక్తులు నంద్యాల బస్టాండ్ సమీపంలోని మల్లికార్జున స్వామిని, సాక్షి గణపతిని దర్శించుకుని ఈ యాత్రను ప్రారంభిస్తారు. భక్తుల సౌకర్యార్థం స్థానికంగా ఆటోలు, టాక్సీలు అందుబాటులో ఉంటాయి. మహానంది, సూర్యనంది, సోమనంది, శివనంది, విష్ణునంది ఆలయాలు ఉదయం 6 నుండి రాత్రి 8 గంటల వరకు నిరంతరం తెరిచి ఉంటాయి; మిగిలిన ఆలయాలకు మధ్యాహ్నం విరామం ఉంటుంది.
నిత్య జలధారలతో, ఆధ్యాత్మిక చైతన్యంతో అలరారే ఈ దివ్య నవనందీశ్వర క్షేత్రాలను దర్శించి పరమశివుని అనుగ్రహాన్ని పొందుదాం.
నమః శివాభ్యాం వృష వాహనాభ్యాం
విరించి విష్ణ్వింద్ర సుపూజితాభ్యాం
విభూతి పాటీర విలేపనాభ్యాం
నమో నమః శంకరపార్వతీభ్యాం.